3. Inkomsten en uitgaven bijhouden in een werkblad

In dit hoofdstuk zal je een eenvoudig werkblad opstellen dat inkomsten en uitgaven bijhoudt gedurende een aantal jaren, en het daarna bewaren.

Daarbij worden de volgende zaken behandeld:

• De probleemanalyse.
• De tabel opstellen.
• De resultaten samenvatten.
• Kopiëren en extrapoleren naar aangrenzende cellen.
• De vormgeving verzorgen.
• Afrondingsproblemen oplossen.
• Het werkblad afdrukken.
• De tabel uitbreiden en inkrimpen.
• Rijen en kolommen toevoegen en verwijderen van en de invloed op de resultaten.

Naast de technische aspecten van het opstellen van een werkblad worden een aantal methodische zaken beklemtoond.

Spreadsheets worden in hoofdzaak gebruikt om gegevens op te slaan die rekenkundig met elkaar in verband staan en van elkaar afhangen.

Meestal heb je dan ook een idee van het resultaat dat je wilt verkrijgen en van de informatie die je uit het opgestelde werkblad wil halen. Ofwel kan je deze zelf opstellen, ofwel heb je reeds een voorbeeld van het resultaat op papier, vaak in de vorm van een rapport.

Wanneer je weet welk resultaat je wilt verkrijgen, moet je je de vraag stellen welke gegevens (data) je nodig hebt om dit resultaat te bekomen. Hierbij kan je gebruik maken van data die je worden aangeboden of van ontwerpformulieren en/of fiches waarop de gegevens moeten worden ingevuld.

Een derde deel van het probleem bestaat er in uit te zoeken hoe de gegevens kunnen worden verwerkt tot informatie. Hierbij worden rekenkundige, financiële, statistische en andere technieken gebruikt. Bij het oplossen van dit probleem zal eventueel blijken dat extra gegevens nodig zijn (Hoe kan je deze verkrijgen?) of dat sommige gegevens onnodig zijn om de gewenste informatie te bekomen. Het kan ook voorkomen dat je extra resultaten kan verkrijgen die oorspronkelijk niet voorzien waren. (Heeft het zin deze resultaten te verkrijgen?)

Uit deze overwegingen kan je drie interessante gevolgtrekkingen maken:

• Een computersysteem wordt wel eens beschouwd als bestaande uit drie delen:

• In het basis- en secundair onderwijs wordt een vraagstuk ook in deze drie fasen opgesplitst:

• De hier gemaakte bedenkingen gelden niet enkel voor spreadsheets, niet enkel voor informaticatoepassingen in het algemeen, maar voor een groot aantal eenvoudige en minder eenvoudige problemen uit zowel het bedrijfsleven als het dagelijks leven.

Vaak begint men ondoordacht te werken met de computer zonder vooraf een probleemstelling, analyse en oplossing te beredeneren. Daardoor geraakt men vaak halverwege verstrikt, begint men te knoeien en bekomt men een ongewenst of helemaal geen resultaat.

Daarom worden de problemen hier op realistische wijze gesteld en planmatig aangepakt. Om te beginnen volgt een eenvoudig voorbeeld.

3.1 De opgave en een eerste ontwerp van de lay-out (*)

Je wenst voor een aantal jaren bij te houden welke de inkomsten en uitgaven zijn en over hoeveel geld je beschikt. Je wenst eveneens een overzicht van je inkomsten en uitgaven voor het geheel van alle jaren en voor een gemiddeld jaar.

Deze opgave is outputgericht gesteld. De gewenste output omvat:

• Een overzicht van je jaarlijkse inkomsten.
• Een overzicht van je jaarlijkse uitgaven.
• Een overzicht van de jaarlijkse stand van je rekening.
• De inkomsten over het totaal van alle beschouwde jaren en voor een gemiddeld jaar.
• De uitgaven over het totaal van alle beschouwde jaren en voor een gemiddeld jaar.
• De stand van je rekening voor een gemiddeld jaar.

Hierna worden een aantal zaken verduidelijkt (dit hoort reeds bij de analyse):

• De stand van je rekening zal je meten in het begin en op het einde van elk jaar.
• Inkomsten en ontvangsten worden samengeteld; uitgaven en kosten eveneens.
• Maak abstractie van de aard van dit bedrag (cash, geld op de bank, ...) en stel je ook geen vragen over de herkomst van de inkomsten en de bestemming van de uitgaven.

Stel vervolgens verbanden op.

Ga er voorlopig van uit dat je in het begin en op het einde van een maand niet in het rood staat. Later kan je onderzoeken of je deze restrictie mag laten vallen.

• Het bedrag waarover je beschikt op het einde van een periode is gelijk aan het bedrag dat je in een periode zou kunnen uitgeven verminderd met het bedrag dat je effectief uitgeeft:

Eindbedrag = Beschikbaar – Uitgaven (1)

• De uitgaven vormen gegevens (input).
• Het bedrag dat je in een periode kan uitgeven is samengesteld uit het bedrag waarover je in het begin van de periode beschikt vermeerderd met de inkomsten uit deze periode:

Beschikbaar = Beginbedrag + Inkomsten (2)

• De inkomsten vormen gegevens (input).
• Het bedrag waarover je beschikt in het begin van een periode is gelijk aan het bedrag waarover je beschikt op het einde van de vorige periode:

Beginbedrag = Eindbedrag van vorige periode (3)

Er is reeds een formule opgesteld voor het bedrag waarover je beschikt op het einde van een periode. Het opstellen van de formules lijkt dus rond te zijn.

Je kan enkele bedenkingen maken:

• De formules werden van achter naar voor in de tijd opgesteld. Een dergelijke werkwijze is vaak meer aangewezen dan de omgekeerde van voor naar achter. Je vertrekt zo immers van het resultaat en vindt de formules en gegevens.
• Het beschikbare bedrag voor een periode bestaat gewoonlijk op geen enkel reëel tijdstip. Het zou alleen reëel zijn wanneer in een bepaalde periode de inkomsten volledig binnenstromen vóór de uitgaven beginnen. Daarom kan je besluiten dit bedrag uit het werkblad weg te laten. Dit impliceert dat je het beschikbare bedrag elimineert uit (1) en (2):

Eindbedrag = Beginbedrag + Inkomsten – Uitgaven (4)

• Uiteraard kan je tussentijds in de periode in het rood komen te staan, zonder dat dit uit de formules blijkt (wanneer je uitgaven vooraan en je inkomsten achteraan in de periode vallen en je bij de aanvang van de periode over weinig geld beschikt). Ook op het einde of in het begin van de periode kan je in het rood staan. Dit wordt weergegeven door een negatief bedrag.
• Formule (3) draagt het bedrag op het einde van een periode over naar de volgende periode. Voor het eerste jaar moet je het bedrag in het begin echter invoeren. Dit moet je dus als input beschouwen.

Je kan nu een schets van de lay-out maken. Voor eenvoudige werkbladen is het aangewezen ook de lay-out in drie delen op te splitsen:

• Een titel. Deze wordt uiteraard bovenaan geplaatst.
• De eigenlijke tabel. Een spreadsheet programma is pas echt nuttig wanneer een grote geordende hoeveelheid gegevens met onderling verband optreedt. Deze worden meestal tabelmatig voorgesteld. De tabel bevat hoofden en voor een aantal jaren gegevens en resultaten. Neem telkens een kolom voor elk van de volgende zaken: jaar, bedrag begin, inkomsten, uitgaven en bedrag einde. De tabel wordt in het midden geplaatst.
• De resultaten voor het geheel van alle jaren. Vaak plaatst men die ook vooraan, maar hier is het meer aangewezen twee rijen te voorzien onderaan elke kolom. In de eerste rij plaats je de resultaten voor alle jaren samen, en in de tweede regel die voor een gemiddeld jaar.

De bovenstaande bedenkingen leiden tot een lay-out van een tabel (figuur 1), die je eerst op papier schetst en waarbij je reeds enkele eenvoudige getallen als voorbeeld invult. Daarna kan je er rij- en kolomnummers aan toevoegen.

Het model past op één scherm wanneer je over 16 rijen en 5 kolommen beschikt. Het is aangewezen te proberen zoveel mogelijk op één scherm te werken of elk scherm een geheel te laten vormen. Grafisch georiënteerde pakketten zoals Excel bieden op dit gebied heel wat mogelijkheden. Je zal later zien dat je de rijen en kolommen kan verbreden en versmallen. Ook de lettergroottes kan je aanpassen. Op het scherm kan je daarenboven het beeld vergroten en verkleinen. Dit heet in- en uitzoomen.

Tussen de titelrij en de eigenlijke tabel werd een rij opengelaten. Dit gebeurt omdat je bepaalde extra mogelijkheden hebt wanneer je een tabel begrenst door lege rijen en kolommen (zie infra).

Nochtans mag je niet te fanatiek trachten alle informatie op één scherm te plaatsen. Het scherm mag namelijk niet overladen worden. Het gebruik van de Zoom knop kan hier nuttig zijn.

Uiteraard kunnen grotere werkbladen uit meer delen bestaan en meer schermen in beslag nemen, maar voor eenvoudige werkbladen is de bovenstaande structurering van de lay-out zeer vaak aangewezen.

3.2 De tabel opstellen (*)

Breng het nieuwe werkblad onder in het werkboek Inuit.xls. Er bevindt zich reeds een dergelijk werkboek bestand op de P: schijf in de folder P:\Excel 97 . Dit werkboek is voor studenten Read Only, zoals alle bestanden op de P: schijf. Vraag het op en bewaar het op de I: schijf:

1. Vraag het bestand op met de Open knop . Kies in de Look in Folder lijst van het Open dialoogvenster de schijf P:. Klik in de lijst met bestanden de folder Excel 97 en vervolgens de Open knop (rechts in het dialoogvenster). De inhoud van de folder verschijnt nu in de lijst met bestanden. Klik het bestand Inuit.xls en vervolgens de Open knop (rechts in het dialoogvenster). Dit bestand wordt geopend als Read-Only en het Open dialoogvenster wordt gesloten.
2. Bewaar het bestand in een andere folder met het commando File, Save As.... Kies in de Save in Folder lijst van het Save As dialoogvenster de schijf I:. Verifieer dat in het File name vak nog steeds de bestandsnaam Inuit.xls staat en klik de Save knop (rechts in het dialoogvenster). Het bestand wordt bewaard op je I: schijf en het Save As dialoogvenster wordt gesloten.

Het werkboek Inuit.xls bevat verschillende fasen van het op te stellen werkblad. Je kan deze steeds bekijken door andere sheet tabs te kiezen:

• Het werkblad Inkomsten en uitgaven 1 bevat de formules maar heeft nog geen verzorgde vormgeving (figuur 2).
• Het werkblad Inkomsten en uitgaven 2 bevat de formules en heeft een verzorgde vormgeving (figuur 6).

Activeer het lege werkblad Sheet1 om zelf het werkblad op te stellen.

Eerst zal je het werkblad op inhoudelijk gebied afwerken (zoals Inkomsten en uitgaven 1); later zal je de vormgeving aanpassen (zoals in Inkomsten en uitgaven 2).

3.2.1 De volgorde van de acties (*)

Breng de gegevens en formules in het werkblad in een aantal stappen aan: eerst de titels in rijen 1 en 3, Vervolgens de kolommen van de tabel in rijen 4 tot 14, en tot slot totalen en gemiddelden in rijen 15 en 16.

figuur 2: Het werkblad 'Inkomsten en uitgaven 1'

Het lijkt aangewezen de kolommen in rijen 4 tot 14 van links naar rechts aan te brengen. Nochtans is dit niet zo. De aard en berekeningswijze van de kolommen is immers verschillend:

• Kolom A bevat de jaartallen, die een rekenkundige rij vormen.
• Kolom B bevat de bedragen in het begin van elk jaar, die je met formules berekent.
• Kolom C bevat de inkomsten. Neem aan dat deze voor elk jaar gelijk zijn.
• Kolom D bevat de uitgaven. Deze zijn voor alle jaren verschillend.
• Kolom E bevat de bedragen op het einde van elk jaar, die je met formules berekent.

Meestal is het aangewezen eerst de kolommen met tekst en getallen aan te brengen (A, C en D) en pas daarna de kolommen met formules (B en E).

3.2.2 De teksten en losstaande gegevens aanbrengen (*)

Met het oog op een eventuele afdruk kan je je naam plaatsen in cel A1 van elk werkblad dat je zelf maakt.

Het aanbrengen van de tekst en hoofden, het jaartal en het bedrag in het begin van het jaar is zeer eenvoudig:

A1:	je naam	C3:	inkomsten
B1:	Inkomsten en uitgaven bijhouden	D3:	uitgaven
A3:	jaar	E3:	bedrag einde
B3:	bedrag begin

Sommige teksten zullen te groot uitvallen voor de cel waarin ze moeten staan. In dit geval gebeurt het volgende:

• Wanneer de cel rechts van de tekst leeg is, loopt de tekst door in de cel rechts.
• Wanneer de cel rechts van de tekst niet leeg is, breekt de tekst af aan de rechterrand van de cel.

Nochtans kan je, door de cel te activeren, in de formulebalk verifiëren dat de volledige tekst zich in de cel bevindt waarin hij werd geplaatst, ook wanneer dit niet op het scherm wordt getoond.

Je zou reeds nu sommige kolommen kunnen verbreden (sleep de rechterrand van het kolomhoofd naar rechts). Stel dit echter uit tot je de vormgeving aanpast.

3.2.3 De jaartallen aanbrengen met de fill handle (*)

Je moet de elf jaartallen (1980 tot 1990) in range A4:A14 aanbrengen.

Het is niet nodig de elf jaartallen één na één in te vullen. Omdat de jaartallen een rekenkundige rij vormen volstaat het twee jaartallen in te vullen en deze rekenkundige rij te extrapoleren. Hierbij maak je gebruik van de zogenaamde fill handle. Dit is het kleine vierkantje onderaan rechts van de geactiveerde cel of van de geselecteerde range. Door hem te slepen kan je een datareeks extrapoleren in aangrenzende cellen. Ga als volgt te werk:

1. Typ de eerste twee jaartallen 1980 en 1981 in cellen A4 en A5.
2. Selecteer de te extrapoleren range A4:A5 (sleep met de muis over de cellen). Cel A4 wordt hierbij geactiveerd. De rij- en kolomnummers van de geselecteerde range worden in vetjes aangeduid.
3. Wijs met de muis de fill handle aan (in de rechterbenedenhoek van cel A5). De mouse pointer neemt nu de gedaante aan van een dun zwart kruis in plaats van een dik wit kruis. Sleep nu de fill handle met de muis naar beneden tot alle cellen waarheen moet worden geëxtrapoleerd aan de selectie zijn toegevoegd (A4:A14). In een rechthoekje wordt de geëxtrapoleerde waarde van de laatste cel van de range getoond. Op deze wijze kan je duidelijk zien tot waar je de fill handle moet slepen (tot het jaar 1990). Laat dan de ingedrukte muisknop los. De celinhoud van de bovenste twee cellen wordt in alle daaronder liggende geselecteerde cellen geëxtrapoleerd.

Men noteert deze bewerkingen verkort als:

A4:	1980
A5:	1981
A4:A5:	sleep fill handle naar A4:A14

Opmerkingen:

• Wanneer je een range onvoldoende hebt uitgebreid kan je de fill handle het extra gewenste stuk verder slepen. De nieuwe cellen in de geselecteerde range worden van geëxtrapoleerde waarden voorzien.
• Wanneer je de range te ver hebben uitgebreid kan je de fill handle terug slepen (maar niet voorbij de eerste cel). De range wordt opnieuw kleiner en de inhoud van cellen die bij de uitbreiding waren ingevuld, maar nu niet meer tot de range behoren, wordt gewist.
• Wanneer je vooraf drie of meer cellen volgens een rekenkundige rij had ingevuld (1, 2, 3), zou juist hetzelfde gebeuren bij het slepen van de fill handle.
• Er zijn verschillende alternatieve mogelijkheden om een rekenkundige rij te extrapoleren (zie infra).
• Wanneer de fill handle niet zichtbaar is, betekent dit waarschijnlijk dat de drag and drop mogelijkheden niet beschikbaar zijn. Je kan deze beschikbaar maken met het commando Tools, Options…, Edit tabblad, kruis Allow cell drag and drop aan.

3.2.4 De gelijke inkomsten aanbrengen (*)

Kolom C bevat de jaarlijkse inkomsten. Neem aan dat dit bedrag elk jaar de waarde 500 000 heeft. In deze elf cellen moet dus dezelfde waarde worden geplaatst. Doe dit als volgt:

1. Selecteer de volledige range C4:C14 (sleep met de muis over de cellen). Cel C4 wordt geactiveerd.
2. Typ het getal 500000 in de formulebalk en beëindig met ctrl+enter. Deze waarde wordt in alle elf geselecteerde cellen tegelijk geplaatst.

Men noteert deze bewerkingen verkort als:

C4:C14:

500000

Opmerkingen:

• Door een formule met ctrl+enter te beëindigen wordt ze in alle geselecteerde cellen geplaatst. Wanneer je de formule niet met ctrl+enter had beëindigd, zou de waarde 500000 alleen in de geactiveerde cel C4 zijn geplaatst en zou de volgende cel in de range (C5) worden geactiveerd.
• Het opvullen van de range is ook mogelijk door de eerste cel C4 te selecteren, de waarde 500000 erin te plaatsen en de range met de fill handle uit te breiden tot C4:C14. Omdat slechts één cel geselecteerd was wordt gekopieerd en niet geëxtrapoleerd. Daarnaast zijn er nog andere methoden. Zie infra.

• Wanneer slechts één cel is geselecteerd zal na het beëindigen van de invoer met de enter toets, de daaronder staande cel automatisch wordt geactiveerd. Wanneer je na het intypen van de formule de cel nog wil bewerken (kopiëren) of formatteren, zou het beter zijn dat je in de cel blijft staan, i.p.v. naar de volgende cel te gaan. Je kan hiervoor zorgen met het commando Tools, Options…, Edit tabblad, verwijder de aankruising van Move selection after Enter. Vanaf nu wordt aangenomen dat deze optie uit staat.

3.2.5 De ongelijke uitgaven aanbrengen (*)

Kolom D bevat de jaarlijkse uitgaven. Neem aan dat deze van jaar tot jaar variëren zonder regelmaat. Je moet daarom de twaalf getallen manueel invullen. Doe dit als volgt:

1. Selecteer range D4:D14 (sleep met de muis over de cellen). Cel D4 wordt geactiveerd.
2. Typ de waarden één na één in, telkens gevolgd door enter:

D4:	436000	D10:	498000
D5:	511000	D11:	523000
D6:	538000	D12:	477000
D7:	495000	D13:	503000
D8:	529000	D14:	496000
D9:	462000

Men noteert deze bewerkingen verkort als:

D4:D14

436000, 511000, 538000, 495000, 529000, 462000, 498000, 523000, 477000, 503000, 496000

Opmerking:

• Je kan uiteraard ook cel na cel invullen zonder vooraf de hele range te selecteren. In dit geval beëindig je de input best met de pijl omlaag toets, zodat de volgende cel onmiddellijk wordt geselecteerd.

3.2.6 De formules opstellen (*)

In kolommen B en E moet je formules aanbrengen die de bedragen in het begin en op het einde van het jaar berekenen.

Hierbij moet je je de volgende attitudes eigen maken:

Het is dus fout om voor het bedrag op het einde van 1980 de waarde 74000 of de formule =10000 +500000–436000 in te typen.

Er zijn in de tabel 22 cellen waarin formules moeten komen. Toch zijn er slechts drie verschillende formules:

B4:	10000	Het bedrag in het begin van 1980 wordt ingetypt.
E4:	=B4+C4-D4	Het bedrag op het einde van 1980 (E4) is gelijk aan het bedrag in het begin van dit jaar (=B4), vermeerderd met de inkomsten in dit jaar (+C4) en verminderd met de uitgaven in dit jaar (–D4).
B5:	=E4	Het bedrag in het begin van het volgende jaar 1981 (B5) is gelijk aan het bedrag op het einde van het vorige jaar 1980 (=E4).

De formules voor de overige cellen zijn in woorden gelijk aan de bovenstaande (Het begin van de zin verschilt, maar duidt de cel aan waarin het resultaat moet staan, en maakt dus geen deel uit van de formule). Je kan de laatste twee formules in woorden veralgemenen tot:

E4:E14	Het bedrag op het einde van elk jaar is gelijk aan het bedrag in het begin van dit jaar vermeerderd met de inkomsten in dit jaar en verminderd met de uitgaven in dit jaar.
B5:B14	Het bedrag in het begin van elk jaar (behalve 1980) is gelijk aan het bedrag op het einde van het vorige jaar.

Breng daarom de formules in cellen B4, E4 en B5 aan en kopieer ze vervolgens naar de overige cellen waarin ze moeten staan door te slepen met de fill handle.

Het intypen van de formules kan op de volgende drie wijzen verlopen:

• Activeer de cellen en typ de formules letterlijk in (Enter mode). Dit is ogenschijnlijk de eenvoudigste methode, maar ze bevat de meeste kansen op fouten (zoals typfouten) en is dus af te raden.
• Activeer de cellen en wijs bij het intypen van de formules met pijltoetsen de cellen aan waarheen wordt gerefereerd (Point mode). Tijdens het aanwijzen wordt een kader in stippellijn met de pijltoetsen verplaatst tot je op enter of een bewerkingsteken drukt. Het volle kader blijft steeds de geactiveerde cel aanwijzen. De toetsaanslagen zijn dus:

B4:	10000, enter
E4:	=, pijl links, pijl links, pijl links, +, pijl links, pijl links, –, pijl links, enter
B5:	=, pijl rechts, pijl rechts, pijl rechts, pijl omhoog, enter.

Deze notatie is onhandig en weinig zeggend, maar bij het volgen op het scherm wordt alles snel duidelijk. Omdat alle cellen dicht bij elkaar staan en samen in beeld zijn, is deze methode hier wellicht de eenvoudigste.

• Activeer de cellen door ze met de muis te klikken en klik bij het intypen de cellen waarheen wordt gerefereerd (Point mode). Ook hier zal een kader in stippellijn de geklikte cel aanwijzen. De acties zijn:

B4:	10000, enter
E4:	=, klik B4, +, klik C4, –, klik D4, enter
B5:	=, klik E4, enter

Het om beurten gebruiken van muis (aanwijzen van cellen) en toetsenbord (bewerkingstekens) is enigszins vervelend. Wanneer je de muis met de linkerhand en het (vooral numerieke gedeelte van het) toetsenbord met de rechterhand gebruikt valt dit bezwaar grotendeels weg. Deze werkwijze is meestal de beste, vooral wanneer de cellen niet dicht bij elkaar staan.

Telkens wordt de formule in de formulebalk en het resultaat in de cel in het werkblad getoond!

Het aanbrengen van de formules wordt in het vervolg verkort genoteerd als:

B4:	10000
E4:	=B4+C4-D4
B5:	=E4

3.2.7De formules kopiëren naar de overige cellen in de tabel (*)

Vervolgens moet je de formules kopiëren naar de overige cellen. Gebruik hiervoor de fill handle:

1. Selecteer de te kopiëren cel (B5).
2. Sleep de fill handle naar beneden De uitgebreide selectie wordt opgevuld met de formule (B5:B14).

Deze werkwijze is bruikbaar wanneer je naar aangrenzende cellen wilt kopiëren. Ze is uiterst intuïtief en snel en dus sterk aan te bevelen.

Je moet de kopieerbewerking tweemaal uitvoeren, eenmaal voor de B kolom en eenmaal voor de E kolom. Men noteert dit als volgt:

B5:	sleep fill handle naar B5:B14
E4:	sleep fill handle naar E4:E14

Opmerkingen:

• Wanneer enkel de B kolom gekopieerd is en de E kolom nog niet, lijken de resultaten verkeerd: vanaf cel B6 staan er enkel nulwaarden in het werkblad. De reden is dat de cellen in de E kolom, waarheen de gekopieerde formules in de B kolom verwijzen, nog niet zijn ingevuld. In dit geval wordt in de formules voor deze cellen een waarde 0 aangenomen. Na het kopiëren van de E kolom zijn alle getallen echter correct.
• Ook voor het kopiëren van formules zijn er alternatieve methoden (zie infra).

Bekijk nu het resultaat. In het werkblad staan de resulterende getallen (verifieer dat de resultaten correct zijn). Al werden de formules gekopieerd, nochtans blijken de formules in cellen B5, B6, B7 enz. te verschillen. Hetzelfde geldt voor de formules in de E kolom:

		E4:	=B4+C4–D4
B5:	=E4	E5:	=B5+C5–D5
B6:	=E5	E6:	=B6+C6–D6
…	…	…	…
B14:	=E13	E14:	=B14+C14–D14

Men noemt de notatie E4 een relatieve referentie, omdat de referenties naar relatieve plaatsen verwijzen t.o.v. de cel waarin de formule staat. Dit kan je reeds afleiden uit de formulering van de formules in woorden; hier worden relatieve woorden zoals zelfde en vorige gebruikt. Deze relatieve referenties worden standaard gebruikt. Later zal je zien dat er ook andere referentiewijzen voorkomen.

3.2 De overzichtgegevens onderaan in de tabel aanbrengen (*)

In rij 15 moeten in kolommen B tot E overzichtgegevens voor het geheel van alle jaren worden vermeld. In woorden omschreven is dit:

B15:	Het beginbedrag van het eerste jaar. Dit is gelijk aan het beginbedrag voor het eerste jaar in de tabel.
C15:	De inkomsten van alle jaren samen. Hiervoor moet je de inkomsten van de elf jaren optellen.
D15:	De uitgaven van alle jaren samen. Hiervoor moet je de uitgaven van de elf jaren optellen.
E15:	Het eindbedrag van het laatste jaar. Dit kan je op twee manieren bepalen: als het beginbedrag van het eerste jaar vermeerderd met de inkomsten en verminderd met de uitgaven van alle jaren samen of als het eindbedrag van de het laatste jaar.

De tekst en formules voor A15, B15 en E15 zijn duidelijk:

A15:	totaal
B15:	=B4
E15:	=B15+C15–D15 (of =E14, maar de eerste formule geeft de controlemogelijkheid te testen of cellen E14 en E15 dezelfde waarde bevatten)

Opmerking:

• Het resultaat van de formule in cel E15 zal slechts correct zijn wanneer de formules in de cellen B15, C15 en D15 zijn aangebracht.

3.3.1 De SUM functie (*)

De formules in cellen C15 en D15 moeten steeds de som van de elf getallen erboven bevatten. Je kan hier gebruik maken van de SUM functie:

C15:	=SUM(C4:C14)
D15:	=SUM(D4:D14)

Je kan op meerdere wijzen doen:

• Typ de formules volledig in. Deze methode lijkt ook hier de eenvoudigste, maar vertoont een grote kans op typfouten. Wanneer je vooraf de range C15:D15 selecteert, de formule voor de geactiveerde cel C15 intypt en beëindigt met ctrl+enter worden de twee formules tegelijk in de geselecteerde cellen C15 en D15 geplaatst.

• Typ de formule gedeeltelijk in, maar gebruik de muis om de range aan te duiden, en druk daarna onmiddellijk op enter. Het sluitende haakje wordt dan vergeten, maar Excel zal dit uit eigen beweging toevoegen. Ook hier kan je de formules in C15 en D15 tegelijk aanbrengen.
• Selecteer de cellen waarvan de som moet worden berekend én de lege cellen waarin de resultaten moeten komen (C4:D15) en klik de AutoSum knop . Indien de laatste rij (of kolom) van de selectie (C15:D15) leeg is worden de SUM functies van de overige cellen (C4:C14 en D4:D15) hierin geplaatst.
• Selecteer enkel de cellen waarin de resultaten moeten komen (C15:D15) en klik de AutoSum knop. Onmiddellijk plaatst Excel de SUM functie in de geselecteerde cellen, waarbij wordt voorgesteld de som te maken van de bovenstaande cellen met getalwaarden. Aanvaard dit voorstel met enter. In elke cel wordt de som van de corresponderende kolom (of rij) geplaatst.
• Selecteer enkel de cellen waarvan de sommen moeten worden berekend (C4:D14) en klik de AutoSum knop. De SUM functies worden onmiddellijk in de eerstvolgende lege cellen eronder geplaatst (C15:D15).
• Zoek de SUM functie op met de Paste Function knop in de Standard toolbar Je kan ook het commando Insert, Function... gebruiken. Deze methode is in het algemeen zeer gebruiksvriendelijk. Ze is echter niet aangewezen voor de SUM functie door de aanwezigheid van de AutoSum knop.

Opmerkingen:

• Uiteraard is het gebruik van de AutoSum knop het meest aangewezen. Van de drie AutoSum methodes is de eerste meestal het handigste omdat je in één keer aanduidt welke cellen moeten worden gesommeerd (de ingevulde cellen in de selectie) en waar de totalen moeten komen (de lege cellen onderaan of rechts).
• De tweede AutoSum methode, waarbij Excel zelf voorstelt hoe groot de range van de getallen is die zullen worden opgeteld, is vooral aangewezen wanneer je weet dat dit voorstel correct is, zodat je de range niet meer moet wijzigen, en wanneer daarbij de range erg groot is. Het met de muis selecteren van een grote range is immers minder handig. Wanneer de cel van het resultaat vooraf niet leeg is, is de tweede AutoSum methode de enig bruikbare.
• Met de derde AutoSum methode, waarbij de onderste rij en de rechtse kolom van de range beiden niet leeg zijn, worden de totalen automatisch onder de geselecteerde range geplaatst.
• Wanneer je de naam en syntaxis van de functie van buiten kent en er niet veel argumenten zijn is een methode waarbij je de functienaam intypt vaak de eenvoudigste.
• Wanneer je de naam of spelling van de functie of de betekenis van de argumenten niet (zeker) kent is de Paste Function knop te verkiezen (zie infra).
• Uiteraard kan je de AutoSum knop ook gebruiken wanneer je slechts één som wilt berekenen. De te selecteren range zal dan slechts één kolom of rij bevatten.

Wanneer je een range met getallen selecteert, zal onderaan het scherm in de statusbalk automatisch de som verschijnen. Test dit uit met de range C4:D14. In de statusbalk verschijnt Sum=10968000. Uiteraard is deze som zonder betekenis. Wanneer je deze som in de statusbalk rechtsklikt, verschijnt het Totals snelmenu, waarmee je in de statusbalk andere totalen van de geselecteerde range kan berekenen:

None	Geen totaal.
Average	Het gemiddelde van de cellen met getalwaarden.
Count	Het aantal niet lege cellen.
Count Nums	Het aantal cellen met getalwaarden.
Max	De grootste getalwaarde.
Min	De kleinste getalwaarde.
Sum	De som van de cellen met getalwaarden.

3.2.2 De AVERAGE functie (*)

Tenslotte moet je in rij 16 de resultaten voor een gemiddeld jaar aanbrengen. Dit zijn de gemiddelden over elf jaren van de jaarlijkse beginhoeveelheid, inkomsten, uitgaven en eindhoeveelheid. Plaats in cel A16 de tekst

A16:	gem. maand

De formule voor het gemiddelde zal in alle cellen van rij 16 analoog zijn.

De te gebruiken functie heet AVERAGE, maar er is geen knop zoals de AutoSum knop. Omdat je niet het gemiddelde van de cellen wilt berekenen die juist boven de cel met het resultaat staan, zou dit trouwens toch geen zin hebben. Gebruik daarom de Paste Function methode:

1. Activeer cel B16.
2. Klik de Paste Function knop of kies het commando

Insert, Function...

3. Zoek in de alfabetische lijst van het Paste Function dialoogvenster (figuur 3) de gewenste functie op. Kies eerst Statistical in de Function category lijst en vervolgens AVERAGE in de Function name lijst. Onderaan in het dialoogvenster verschijnt de betekenis van de functie.

figuur 3: Het Paste Function dialoogvenster
4. Nu verschijnt rechts bovenaan een dialoogvenster met de naam van de functie AVERAGE (figuur 4), waarin je de argumenten kan opgeven. De vakken met een naam in vetjes moet je invullen, de andere vakken mag je leeg laten (ze zijn optioneel). Rechts worden de ingevulde waarden getoond.

Onderaan wordt het resultaat getoond. Juist zoals bij de AutoSum bewerking wordt voorgesteld het gemiddelde van de numerieke cellen boven B16 te berekenen (B4:B15: {10000;74000;…}). Dit gemiddelde bedraagt 32500.


figuur 4: Het AVERAGE dialoogvenster

De voorgestelde range is echter fout, omdat cel B15 niet mee mag worden gerekend. Je duidt best een nieuwe range aan met de muis in het werkblad. Hiervoor staat het dialoogvenster echter in de weg. Je kan het AVERAGE dialoogvenster reduceren tot het geactiveerde vak Number1 met de knop rechts van dit vak. Je hebt dan voldoende plaats op het scherm om de correcte range B4:B14 te selecteren (figuur 5). Daarna kan je het dialoogvenster herstellen door opnieuw op de knop rechts van het geactiveerde vak te klikken. Het resultaat is nu 34545.45455.

5. Sluit nu het dialoogvenster met de OK knop.

figuur 5: Het gereduceerde AVERAGE dialoogvenster en de geselecteerde range voor het argument Number1

Door de formule onmiddellijk met de Paste Function knop op te bouwen kon je de formule slechts in één cel tegelijk plaatsen. Kopieer ze nu met de fill handle naar B16:D16. Breng daarna in E16 de formule =B16+C16–D16 aan.

Men noteert deze bewerkingen als:

A16:	gem. maand
B16:	=AVERAGE(B4:B14), sleep fill handle naar B16:D16
E16:	=B16+C16–D16 (of =AVERAGE(E4:E14), maar de eerste formule zal later voordelen bieden bij het afronden).

Opmerkingen:

• In plaats van het AVERAGE dialoogvenster te reduceren, had je het uiteraard ook kunnen verplaatsen door het opzij te slepen.
• In het AVERAGE dialoogvenster kan je als argument opnieuw functies opgeven door de lijst links in de formulebalk (met de voorgestelde waarde AVERAGE) open te klappen. Deze lijst bevat de meest recent gebruikte functies en More functions…, waarmee je het Paste Function dialoogvenster weer oproept en hierin een functie kan kiezen (Zie infra).
• Wanneer je de naam van de functie reeds kent, kan je hem intypen in de formulebalk en daarna de argumenten selecteren.
• De gemiddelden hebben cijfers na de decimale punt: Er worden immers zoveel cijfers vertoond als voorstelbaar zijn in de celbreedte. Bij de vormgeving zal deze onvolkomenheid worden weggewerkt.

De teksten en formules in rijen 15 en 16 zijn:

A15:	totaal	A16:	gem. jaar
B15:	=B4	B16:	=AVERAGE(B4:B14)
C15:	=SUM(C4:C14)	C16:	=AVERAGE(C4:C14)
D15:	=SUM(D4:D14)	D16:	=AVERAGE(D4:D14)
E15:	=B15+C15-D15	E16:	=B16+C16-D16

Het belangrijke is hier dat in alle betreffende cellen zinvolle formules worden geplaatst. Het heeft bijvoorbeeld geen zin de som van de begin- of eindhoeveelheden te maken, daar die geen zinnige betekenis heeft.

Wijzig nu de naam van het werkblad Sheet1 in Inkomsten en uitgaven en bewaar het werkboek:

1. Dubbelklik de sheet tab van Sheet1 en vul in de sheet tab de nieuwe naam Inkomsten en uitgaven in.
2. Bewaar het werkboek met de Save knop. Hierbij worden de naam van het werkboek Inuit.xls niet gewijzigd.

3.4 De vormgeving aanpassen (*)

Bekijk nu de vormgeving van het werkblad Inkomsten en uitgaven, dat er uitziet zoals Inkomsten en uitgaven 1 (figuur 2). Je stelt talrijke onvolkomenheden vast:

figuur 6: Het werkblad 'Inkomsten en uitgaven 2'

• De teksten mogen niet worden afgebroken op het einde van de cellen.
• De getallen in rij 15 vertonen cijfers na de decimale punt. Die mogen niet worden getoond.
• Alle geldbedragen moeten in Belgische Frank worden uitgedrukt.
• De titels van de kolommen in de tabel moeten rechts worden uitgelijnd, zoals de getallen.
• De titel van het werkblad moet in het midden van de eerste rij staan.
• De titel moet in een ander en groter lettertype en vetjes wordt gedrukt.
• De drie delen van het werkblad moeten duidelijker van elkaar worden onderscheiden.

Een wenselijke vormgeving is die in het werkblad Inkomsten en uitgaven 2 (figuur 6) Breng de correcties aan met de muis en de knoppen uit de Formatting toolbar. Je zou ook commando's kunnen gebruiken uit het Format menu of uit de Worksheet Cells, Column of Row snelmenu's die openklappen wanneer je een gemaakte selectie rechtsklikt. Voor dit werkblad heb je deze middelen echter niet nodig. Daarom worden in dit hoofdstuk de equivalente commando's uit het Format menu vermeld zonder verklaring of figuren.

3.4.1 De kolombreedte wijzigen (*)

Je moet de getalformaten aanpassen, zodat de munteenheid (BF) bij de getallen wordt vermeld. Hiervoor zijn de getalcellen echter te smal, waardoor na deze bewerking vele cellen met het # teken gevuld zullen worden. Daarnaast worden sommige teksten aan de rechterrand van de cel afgebroken.

Je kan al deze onvolkomenheden voorkomen of verhelpen door vooraf de kolommen te verbreden. Je zou daarvoor cellen in de te verbreden kolommen kunnen selecteren en het commando Format, Column... gebruiken.

Een kortere methode maakt gebruik van de muis:

• Je kan één of meer kolomhoofden selecteren en hun rechterrand dubbelklikken. De kolommen nemen dan de breedte aan van hun cel met de langste tekst. Dit garandeert dat de teksten volledig in de cellen passen. Lege kolommen krijgen de standaardbreedte.
• Je kan één of meer kolommen selecteren en hun rechterrand naar links of naar rechts slepen. De kolommen worden dan versmald of verbreed. De breedte van de kolom verschijnt tijdens het slepen in een rechthoekje.

Verbreed nu kolom A tot de volledige tekst overal zichtbaar is, en geef kolommen B tot E een gelijke breedte van 15 tekens.

A:A:	dubbelklik rechterrand kolomhoofd A
B:E:	sleep rechterrand kolomhoofd B naar rechts tot de breedte 15 tekens bedraagt (Width: 15.00).

Opmerkingen:

• De kolombreedte wordt numeriek uitgedrukt in een tekenbreedte. De standaard waarde 8.43 betekent dus dat 8.43 tekens met doorsnee breedte in de kolom zullen passen. Deze kolombreedte is afhankelijk van het gebruikte lettertype en de gebruikte lettergrootte.
• Door de rechterrand van een kolomhoofd voorbij de linkerrand te slepen wordt de kolombreedte tot 0 teruggebracht en de kolom dus verborgen.
• Om verborgen kolommen met de muis opnieuw zichtbaar te maken, moet je vooraf de omliggende kolommen (eventueel heel het werkblad, wanneer kolom A onzichtbaar is) selecteren. Je kan ook de verborgen kolom selecteren met het commando Edit, Go To…¸ Vul in het Reference vak de referentie van de verborgen kolom in (zoals A:A). Daardoor wordt die verborgen kolom geselecteerd. Je kan hem dan verbreden met het commando Format, Column, Width… (zie infra).
• Op een analoge wijze kan je de rijhoogtes vergroten of verkleinen. Je moet dan de onderrand van een geselecteerde rij dubbelklikken of slepen. De rijhoogte is afhankelijk van het lettertype en de lettergrootte.

3.4.2 De vormgeving van de getallen wijzigen (*)

Stel vervolgens alle getallen als gehele getallen voor en druk ze uit als geldbedragen. Dit noemt men het formatteren van getallen.

Je moet steeds vooraf de te bewerken cellen selecteren.

Je zou hiervoor de commando's Format, Style... en Format, Cells..., Number tabblad, kunnen gebruiken. Voor de hier gewenste acties volstaan echter de volgende knoppen uit de Formatting toolbar:

• Stel de geselecteerde getallen met de Currency knop als geldbedragen voor met twee cijfers na het decimaal scheidingsteken. De letters BF werden ingesteld in de Regional Settings van het Control Panel.
• Stel de geselecteerde getallen met de Percent Style knop voor als percentages. Hun waarde wordt met 100 vermenigvuldigd voorgesteld en gevolgd door een % teken.
• Stel de geselecteerde getallen met de Comma Style knop voor als getallen met een scheidingsteken voor de duizendtallen en twee cijfers na het decimaal scheidingsteken.
• Vermeerder het aantal getoonde cijfers na het decimaal scheidingsteken met de Increase Decimal knop.
• Verminder het aantal getoonde cijfers na het decimaal scheidingsteken met de Decrease Decimal knop.

Formatteer de cellen als gehele geldbedragen:

B4:E16:

klik Currency knop (geldbedrag met twee cijfers na decimale punt). klik tweemaal Decrease Decimal knop (eerst één, dan nul cijfers na decimale punt).

Opmerkingen:

• Bij het gebruik van deze knoppen worden de getallen geformatteerd met de interpunctie en in de munteenheid opgegeven in het Regional Settings dialoogvenster van het Control Panel. Hierbij worden standaard twee cijfers na het decimaal scheidingsteken getoond. Indien de munteenheid in dollars wordt uitgedrukt, is de icoon op de Currency knop een $ teken, anders een algemener "geld"-teken.
• De Currency, Percent Style en Comma Style knoppen formatteren niet enkel de getallen maar leggen een stijl op. De naam Comma Style komt van het gebruik van de komma als scheidingsteken tussen de duizendtallen in de USA. De Comma Style laat ruimte open op de plaats waar in de Currency Style de munteenheid wordt vermeld. Wanneer de munteenheid het getal voorafgaat (zoals in de USA, het UK en Nederland) veroorzaakt dit geen probleem. Wanneer de munteenheid het getal volgt neemt deze nodeloos plaats in, waardoor deze stijl praktisch onbruikbaar wordt (zie infra).
• De hier vermelde stijlen en knoppen zullen in het algemeen de getallen afgerond tonen. Intern wordt echter gerekend met een nauwkeurigheid van 15 cijfers. Het gebruik van de Style knoppen beïnvloedt dus niet de berekeningen, maar enkel de voorstelling van de resultaten!
• Indien na deze bewerkingen # tekens verschijnen moet je de betreffende kolommen verder verbreden.

3.4.3 De tekst in de cellen horizontaal uitlijnen (*)

Tekst wordt automatisch links en getallen rechts uitgelijnd. Meestal is dit een goede instelling maar ze kan af en toe storen. Dit valt vaak slechts op nadat de kolombreedtes zijn aangepast. Je kan hieraan enkele verbeteringen aanbrengen, zodat tekst en getallen in een zelfde kolom van de tabel op dezelfde wijze worden uitgelijnd.

Om de plaats van tekst in cellen aan te passen zou je het commando Format, Cells,... Alignment… tabblad, kunnen gebruiken. Voor horizontale uitlijning volstaan echter de knoppen uit de Formatting toolbar:

• Lijn de inhouden van de geselecteerde cellen links uit met de Align Left knop.
• Centreer de inhouden van de geselecteerde cellen met de Center knop.
• Lijn de inhouden van de geselecteerde cellen rechts uit met de Align Right knop.
• Voeg geselecteerde cellen met de Merge and Center knop in een range van één rij samen en centreer de inhoud van de meest linkse cellen in de nieuwe cel, die wordt gevormd door de oorspronkelijke range tussen de randen van de samengevoegde cellen.
• Laat de inhoud van een cel een tabulatorpositie meer inspringen t.o.v. de linkerrand van de cel met de Increase Indent knop.
• Laat de inhoud van een cel een tabulatorpositie minder inspringen t.o.v. de linkerrand van de cel met de Decrease Indent knop.

Centreer nu de jaartallen en teksten in kolom A in de tabel, lijn de tabelhoofden in rij 3 over de getalkolommen rechts uit, voeg de cellen B1:E1 samen en centreer de titel B1 in deze nieuwe cel:

A3:A16:	klik de Center knop.
B3:E16:	klik de Align Right knop.
B1:E1:	klik de Merge and Center knop.

Opmerkingen:

• Je kan zowel B3:E3 als B3:E16 selecteren vóór je rechts uitlijnt. De geldbedragen zijn immers standaard reeds rechts uitgelijnd.
• Wanneer je een cel activeert, kan je aan de toestand van de knoppen in de Formatting toolbar zien hoe hij uitgelijnd is (en hoe andere vormgevingsaspecten zijn ingesteld): Wanneer een knop is ingedrukt dan is de cel overeenkomstig de knop geformatteerd.
• Je moet de betekenis van de Merge and Center knop moet als volgt opvatten: De cellen worden samengevoegd tot één enkele cel met de afmetingen van de geselecteerde range. De range mag maar één niet-lege cel bevatten. De inhoud van deze cel wordt horizontaal gecentreerd in de nieuwe cel.
• Wanneer uitgelijnde tekst niet in de cel past, kan hij zowel links van de linkerrand (bij rechts uitlijnen en centreren) als rechts van de rechterrand (bij links uitlijnen en centreren) doorlopen. Hij blijft echter staan in zijn oorspronkelijke cel.
• Wanneer je met de Increase Indent en Decrease Indent knoppen werkt wordt automatisch links uitgelijnd zolang er wordt ingesprongen. Eventueel kan je daarmee de tekst ogenschijnlijk voorbij de rechterrand van de cel laten beginnen.
• Je kan de uitlijnknoppen gebruiken met getallen, maar dit is slechts zelden zinvol. Het is met name storend dat getallen met dezelfde betekenis in hun cellen "dansen". Dit betekent dat eenheden niet onder elkaar staan. Wanneer hier totalen van berekend worden is dit nog meer verwarrend. Het centreren van de jaartallen is hier echter niet storend, ook al omdat elk jaartal uit vier cijfers bestaat.

3.4.4 Lettergrootte en lettertype aanpassen (*)

Je kan ook het lettertype, de lettergrootte, de weergave en de kleur in cellen aanpassen. Hiervoor kan je het commando Format, Cells..., Font tabblad, gebruiken. Hier volstaan echter de knoppen uit de Formatting toolbar:

• Wijzig het lettertype van de geselecteerde cellen met de Font knop. Kies een ander lettertype in de Font lijst, die openklapt.
• Wijzig de lettergrootte van de geselecteerde cellen met de Font Size knop. Kies een andere lettergrootte in de Font Size lijst, die openklapt.
• Geef de inhoud van de geselecteerde cellen in vetjes weer met de Bold knop.
• Geef de inhoud van de geselecteerde cellen cursief weer met de Italic knop.
• Onderstreep de inhoud van de geselecteerde cellen met de Underline knop.
• Geef de inhoud van de geselecteerde cellen een andere kleur met de Font Color knop. Kies deze kleur uit 40 kleuren van de Font Color lijst, die openklapt. De zwarte standaardkleur wordt aangeduid met Automatic.

Plaats nu je naam in A1 in cursief lettertype, zet de titel in B1 (B1:E1) in vetjes, in Times New Roman lettertype en geef hem de lettergrootte 16:

A1:	klik de Italic knop.
B1:E1:	klik de Bold knop, klik de Font knop en kies Times New Roman in de Font lijst, klik de Font Size knop en kies 16 in de Font Size lijst.

Opmerkingen:

• De lettergrootte wordt uitgedrukt in punten. 72 punten komen overeen met 1 inch (2.54 cm).
• Bij wijziging van het lettertype en de lettergrootte wordt de rijhoogte automatisch aangepast. Je kan deze ook manueel wijzigen op een analoge wijze als de kolombreedte (zie supra).
• Al de hier behandelde aspecten die de weergave van tekens betreffen kunnen niet enkel op een volledige celinhoud worden toegepast, maar ook op een deel ervan. Dit gebeurt door in de formulebalk het te bewerken tekstgedeelte te selecteren en daarna één van de knoppen te gebruiken.

3.4.5 Lijnen, kaders en een achtergrondkleur aanbrengen (*)

Je kan de delen van het werkblad meer beklemtonen door kaders en achtergrondkleuren aan te brengen. Wanneer je dit gedaan hebt zijn de rasters meestal overbodig en kan je ze verbergen.

Je kan lijnen en kaders aanbrengen met het commando Format, Cells..., Border tabblad en achtergrondkleuren met het commando Format, Cells…, Patterns tabblad. Hier volstaan echter de knoppen uit de Formatting toolbar:

• Breng lijnen en kaders aan in de geselecteerde cellen met de Borders knop. In de Borders lijst kan je 11 soorten omkadering kiezen of alle kaders verwijderen:

kaders weg	onder: dun	links: dun	rechts: dun
onder: dubbel	onder: dik	boven: dun onder: dun	boven: dun onder: dubbel
boven: dun onder: dik	buiten: dun binnen: dun	buiten: dun	buiten: dik

• Breng achtergrondkleuren aan in de geselecteerde cellen met de Fill Color knop. In de Fill Color lijst kan je 40 achtergrondkleuren kiezen. De achtergrond is standaard doorzichtig (No Fill).

Wanneer je de Borders, Fill Color en Font Color lijsten openklapt, zie je bovenaan een donker balkje. Wanneer je dit aanwijst, krijgt het een blauwe kleur en verschijnt de tekst Drag to make this menu float. Wanneer je meerdere kaders of kleuren wil gebruiken, kan je de lijst uit de Formatting toolbar slepen en in een afzonderlijk venster plaatsen. Dan zijn alle kaders of kleuren onmiddellijk beschikbaar.

Breng nu dikke kaders en lijnen aan rond de drie delen, dunne lijnen onder de tabelhoofden, tussen de samenvattende rijen en rechts van de maanden:

	klik de Borders knop en sleep de Borders lijst uit de Formatting toolbar.
A1:E16:	klik knop 12 in de Borders lijst (dik kader rond de buitenkant).
A3:E16:	klik knop 12 in de Borders lijst (dik kader rond de tabel).
A15:E16:	klik knop 12 in de Borders lijst (dik kader rond de samenvatting).
A3:E3:	klik knop 2 in de Borders lijst (dunne lijn onder tabelhoofden).
A15:E15:	klik knop 2 in de Borders lijst (dunne lijn onder totaalrij).
A3:A16:	klik knop 4 in de Borders lijst (dunne lijn rechts van maandkolom).
	klik de Close knop in het Borders venster.

Opmerkingen:

• In de Borders, Fill Color en Font Color knoppen wordt het meest recent gebruikte kader of de meest recent gebruikte kleur getoond. Je kan deze opnieuw gebruiken door de knop gewoon te klikken. Wanneer je de pijl klikt, klapt de lijst open en kan je een ander kader of een andere kleur kiezen.

• De 40 kleuren uit de Fill Color en Font Color lijst hebben elk een naam, die in een kadertje wordt weergegeven, wanneer je de kleur aanwijst. De namen van deze kleuren zijn (acht rijen van vijf kleuren):

• Met knop 1 uit de Borders lijst verwijder je alle lijnen binnen en rond de geselecteerde cellen; met de overige knoppen uit de Borders lijst voeg je lijnen toe zonder de reeds bestaande lijnen te wijzigen.
• Je had ook een dikke lijn kunnen aanbrengen onder het laatste jaar (A14:E14) in plaats van rond de samenvattingen (en dus boven A15:E15). Dit doe je beter niet omdat je daardoor later meer werk zal hebben wanneer je jaren aan de tabel zal toevoegen of uit de tabel verwijderen. De onderste rij van de tabel (nu A15:E15) zal dan immers veranderen. Het is daarom best hierin zo weinig mogelijk lijnen onderaan en bovenaan aan te brengen.
• Het aanbrengen van lijnen en kaders (en in mindere mate ook van achtergrondkleuren) doe je best pas helemaal op het einde. Wanneer je namelijk nog cellen kopieert of extrapoleert worden de kaders, lijnen en achtergrondkleuren mee gekopieerd. Meestal levert dit een ongewenst effect op, dat je niet op eenvoudige wijze ongedaan kan maken. Gewoonlijk moet je dan alle kaders verwijderen en opnieuw aanbrengen. Wanneer je de kaders pas op het laatste ogenblik aanbrengt en oplet bij de volgorde van aanbrengen van lijnen, loop je minder risico.

Nadat je alle kaders (en achtergrondkleuren) hebt aangebracht zullen de rasters (de grijze lijnen die cellen begrenzen) eerder storen dan helpen. Je verbergt ze daarom best. Dit kan je per werkblad doen met het commando

Tools, Options…, View tabblad, verwijder de aankruising bij Gridlines.

Bewaar nu je werkblad opnieuw met de Save knop.

3.5 De afrondingen en berekeningen laten uitkomen (*)

De vormgeving van het werkblad is nu in orde. Wanneer je echter naar de laatste regel kijkt, die in elke cel de bedragen voor een gemiddeld jaar uit dezelfde kolom bevat, merk je een probleem ten gevolge van het afronden:

Beginbedrag:	34 545 BF	(+)
Inkomsten:	500 000 BF	(+)
Uitgaven:	497 091 BF	(–)
Eindbedrag:	37 455 BF	(zou moeten zijn 34 545+500 000-497 091=37 454!)

Tengevolge van de afrondingen klopt de rekening niet! De exacte waarden zijn:

zodat de afrondingen wel correct zijn, maar niet correct lijken. Bij geldbedragen is de regel:

Je kan dit realiseren door de getallen niet afgerond te tonen, maar effectief af te ronden. Excel biedt echter nog een betere oplossing door de wijze van berekening te beïnvloeden met het commando

Tools, Options,... Calculation tabblad, kruis Precision as displayed aan

Nu zullen in het werkblad getallen door hun getoonde waarden worden vervangen. Hierdoor kunnen deze getallen effectief worden gewijzigd. Daarom waarschuwt de Office Assistant:

Hier kan je deze waarschuwing negeren met de OK knop, omdat alle ingevoerde getallen geheel zijn en exact worden getoond. De formule in cel E16 zal nu echter berekend worden met de getoonde getallen, wat het gewenste resultaat 37 454 oplevert.

Opmerkingen:

• Wanneer je in E16 =AVERAGE(E4:E14) als formule had ingevuld zou het getoonde gemiddelde 37 455 gebleven zijn. Al is deze formule gelijkwaardig met de gebruikte, toch zal de wijze van berekenen bij het afronden een verschil vertonen wanneer je Precision as displayed hebt aangekruist.
• Door de aankruising van Precision as displayed te verwijderen kan de oude toestand (met afgeronde waarde 37 455) weer worden hersteld. Dit komt omdat de afrondingen in rij 16 allemaal in formules staan.
• Wanneer je in een cel de getallen 2.3 en 3.3 zou intikken, deze formatteert zodat ze afgerond worden getoond, zullen ze effectief vervangen worden door 2 en 3 wanneer Precision as displayed is aangekruist. Er is dan geen mogelijk om de oorspronkelijke getallen te herstellen. Voor zulke situaties waarschuwt de Office Assistant, wanneer je Precision as displayed probeert aan te kruisen.
• Precision as displayed geldt voor een volledig werkboek. Je moet je dus telkens afvragen wat de gevolgen zijn voor alle cellen met getallen in het ganse geactiveerde werkboek.

Je kan nu in het werkblad de getalwaarden die niet voortspruiten uit formules (de inkomsten en uitgaven in C4:D14) naar believen wijzigen, waardoor de resultaten automatisch zullen worden aangepast.

3.6 Het werkblad afdrukken (*)

Nu heeft het werkblad zijn definitieve vorm gekregen. Bewaar het opnieuw met de Save knop.

Druk vervolgens het werkblad af. Je kan het gehele werkblad afdrukken met de Print knop of het commando File, Print.... Dit laatste commando biedt t.o.v. de Print knop heel wat mogelijkheden via het Print dialoogvenster. In een later hoofdstuk wordt op de afdrukmogelijkheden teruggekomen. Druk nu het werkblad af met de Print knop.

Sluit vervolgens het werkboek door de Close knop te klikken.

3.7 De tabel uitbreiden en inkrimpen

Je zal nu de tabel uitbreiden met een aantal jaren en daarna weer inkrimpen door een aantal jaren te schrappen. Achtereenvolgens zal je de volgende bewerkingen op de tabel (jaren 1980-1990) uitvoeren:

• Eén jaar 1991 toevoegen (jaren 1980-1991).
• Drie jaren 1992, 1993 en 1994 toevoegen (jaren 1980-1994).
• Vooraan drie jaren 1980, 1981 en 1982 verwijderen (jaren 1983-1994).
• Achteraan twee jaren 1993 en 1994 verwijderen (jaren 1983-1992).

3.7.1 Een rij toevoegen aan het einde van de tabel

Het toevoegen en invullen van één rij aan het einde van de tabel verloopt als volgt:

1. Selecteer de rij achter de eigenlijke tabel: klik het rijhoofd van rij 15.
2. Voeg een lege rij toe op de plaats van de geselecteerde rij met het commando

Insert, Rows

De rijen onder de toegevoegde rij schuiven één rijnummer op naar beneden. Hun inhoud blijft ongewijzigd.

3. Vul de nieuwe rij 15 in. Extrapoleer (sleep) eerst range A14:E14 met de fill handle naar A14:E15. Het jaartal in A14 wordt geëxtrapoleerd naar A15. De formules in B14 en E14 worden gekopieerd naar B15 en E15. De inkomsten en uitgaven in C14 en D14 worden gekopieerd naar C15 en D15. Voor het jaartal en de formules is dit zoals gewenst. Voor de inkomsten is dit enkel correct omdat die elk jaar gelijk zijn. Voor de uitgaven is dit niet zoals gewenst. Typ daarom een nieuwe waarde 512000 voor de uitgaven in cel D15.
4. In de samenvattende rijen 16 en 17 wordt geen rekening gehouden met de gegevens uit de toegevoegde rij 15! De SUM en AVERAGE functies houden slechts rekening met de oorspronkelijke elf jaren. Pas de formules aan, zodat ook de waarden voor het in rij 15 toegevoegde jaar 1991 in de argument range worden opgenomen. Het aanpassen van de SUM formules in C16 en D16 kan het eenvoudigste gebeuren door de te sommeren cellen (C4:D15) én de cellen waarin de resultaten moeten komen (C16:D16) tegelijk te selecteren en daarna de AutoSum knop te klikken. In dit geval worden de sommen automatisch in de onderste rij aangebracht. De formules in B16 en E16 moeten niet worden verbeterd.
5. Wijzig het argument in de AVERAGE functie in B17 met de Paste Function knop. Wanneer je in een cel met een functie de Paste Function knop klikt verschijnt het dialoogvenster van de functie, hier het AVERAGE dialoogvenster. Reduceer de grootte van het AVERAGE dialoogvenster, duid in het werkblad de nieuwe range B4:B15 aan, herstel het AVERAGE dialoogvenster en klik de OK knop. Kopieer de nu correcte formule in B17 naar de cellen B17:D17 met de fill handle. De formule in E17 moet niet worden verbeterd.

Samengevat zijn de acties:

15:15:	Insert, Rows
A14:E14:	sleep fill handle naar A14:E15
D15:	512000
C4:D16:	AutoSum knop
B16:	=AVERAGE(B4:B15), sleep fill handle naar B16:D16

Opmerkingen:

• Wanneer je rijen toevoegt aan het einde van een tabel met samenvattende gegevens eronder, zullen deze samenvattende formules geen rekening houden met de toegevoegde rijen. Je moet deze dus aanpassen. Een alternatief bestaat erin de nieuwe rijen vóór de laatste rij toe te voegen (bijvoorbeeld tussen de jaren 1989 en 1990). In dit geval zullen de samenvattende formules wel automatisch correct zijn, maar de getallen (inkomsten, uitgaven) moet je dan nog manueel opschuiven. Dit zal worden geïllustreerd bij het toevoegen van meerdere rijen aan de tabel.
• Het aanpassen van de AVERAGE functie in B17 kan eveneens gebeuren door die te editeren in de formulebalk. Daarin sleep je over het te corrigeren argument B4:B14, waardoor dit wordt geselecteerd. Vervolgens sleep je in het werkblad over de correcte range B4:B15, waardoor deze range als argument in de formulebalk wordt geplaatst.
• Toegevoegde rijen krijgen de formaten, zoals getalvoorstelling, uitlijning en kaders, van de rijen die erboven staan. Meestal is dit gewenst. Alleen bij lijnen kunnen er (zoals hier) problemen rijzen. Dit werd hier voorkomen door de lijn die de gegevens van het laatste jaar en de samenvatting scheidt niet onder de laatste rij, maar boven de rij met de totalen aan te brengen.

3.7.2 Meerdere rijen toevoegen aan de tabel

Voeg nu drie extra jaren 1992-1994 toe. Om te vermijden dat je de formules met totalen en gemiddelden opnieuw moet aanpassen, zal je de drie nieuwe rijen niet na maar vóór het laatste jaar 1991 plaatsen. Ga als volgt te werk:

1. Selecteer de drie rijen achter het voorlaatste jaar 1990: sleep over de hoofden van rijen 15 tot 17.
2. Voeg lege rijen toe op de plaats van de geselecteerde rijen met het commando

Insert, Rows

De rijen onder de drie toegevoegde rijen schuiven drie rijnummers op naar beneden. Hun inhoud blijft ongewijzigd.

3. Vul de nieuwe rijen in en corrigeer de rij van het laatste jaar. Extrapoleer enkel de jaartallen en formules uit het jaar 1990 naar de drie lege rijen én de laatste rij uit de tabel: sleep range A14:B14 met de fill handle naar A14:B18 en cel E14 naar E14:E18. Pas de getalwaarden van de inkomsten en uitgaven aan: sleep de fill handle van C18:D18 naar C15:D18. De in elk jaar gelijke inkomsten hebben nu de correcte waarde. Typ daarna de waarden 485000, 477000 en 503000 voor de uitgaven in 1992, 1993 en 1994 in cellen D16:D18.

Het werkblad bevat nu 15 rijen (jaren 1980-1994) (figuur 7).

figuur 7: Het werkblad 'Inkomsten en uitgaven' met de jaren 1980-1994.

Samengevat zijn de acties:

15:17:	Insert, Rows
A14:B14:	sleep fill handle naar A14:B18
E14:	sleep fill handle naar E14:E18
C18:D18:	sleep fill handle naar C15:D18
D16:D18	485000, 477000, 50300

Opmerkingen:

• Het is belangrijk dat je de jaartallen en de formules tot en met de laatste rij van de tabel kopieert. Indien je dit niet doet, zullen de jaartallen onderaan in de tabel en de formules in de eerste rij die volgt op de toegevoegde rijen niet correct zijn.
• Je moet vermijden de waarden uit de laatste rij van de tabel te verplaatsen. Zoals je verder zal zien, worden de referenties in de formules dan aangepast, waardoor de samenvattende formules geen rekening zullen houden met onder de verplaatste waarden ingevulde getallen. De oplossing bestaat er in om de waarden voor de inkomsten en uitgaven te kopiëren in plaats van ze te verplaatsen. Bij het kopiëren zullen de referenties namelijk naar de oorspronkelijke cellen blijven verwijzen, zoals gewenst.
• De twee methoden om rijen toe te voegen hebben beide hun voor- en nadelen. Wanneer je de rijen achteraan toevoegt, moet je de samenvattende formules corrigeren. Wanneer je de rijen in het midden van de tabel toevoegt, blijven de samenvattende formules correct, maar moet je cellen met getalwaarden aanpassen. In het algemeen zal men de rijen achteraan toevoegen, wanneer ze enkel getallen bevatten en in het midden van de tabel wanneer ze enkel formules bevatten. In een tussenliggende situatie, zoals hier, biedt geen van beide methoden een voordeel. De gebruiker moet dan uiterst zorgvuldig handelen.

3.7.3 Rijen verwijderen aan het begin van de tabel

Je kan eveneens jaren uit de tabel verwijderen. Dit kan zowel zinvol gebeuren met rijen vooraan als achteraan in de tabel. Je zal eerst de eerste drie jaren 1980-1982 verwijderen, zodat er nog twaalf jaren overblijven.

Bij het verwijderen van rijen zal informatie verloren gaan. Daarom moet je als veiligheidsmaatregel vooraf de formule voor het bedrag in het begin van 1983 in cel B7 door zijn getalwaarde vervangen.

1. Dubbelklik cel B7 (bedrag begin 1983). Deze cel, en cel E6 waarheen hij verwijst worden in blauw weergegeven. Druk nu op functietoets F9. Hierdoor wordt de formule =E6 vervangen door zijn getalwaarde 25000. Beëindig de wijziging van de celinhoud met enter.
2. Selecteer de te verwijderen rijen van jaren 1980 tot 1982. Sleep over de rijhoofden van rijen 4 tot 6.
3. Verwijder deze rijen met het commando

Edit, Delete

De rijen van de jaren 1980 tot 1982 worden verwijderd. De er onder staande rijen schuiven op naar boven, waarbij de referenties worden aangepast.

4. Referenties die rechtstreeks of onrechtstreeks verwijzen naar verwijderde cellen worden vervangen door de foutmelding #REF!. Omdat je hierop gedeeltelijk hebt geanticipeerd vóór je de rijen hebt verwijderd, moet je enkel de formule in B16 (=#REF!) wijzigen in =B4. De formule in E16 bevat een referentie naar B16, waardoor ze ook een #REF! vertoonde. Na verbetering van de formule in B16 is het in E16 getoonde resultaat opnieuw correct.

Samengevat zijn de acties:

B7:	dubbelklik, F9 (functietoets), enter
4:6:	Edit, Delete
B15:	=B3

Opmerkingen:

• Wanneer je de eerste rij uit een tabel verwijdert zullen er steeds enige problemen zijn, omdat de formules in die eerste rij heel vaak verschillen van de formules in de andere rijen. Je moet de formules in de nieuwe eerste rij dus aanpassen. Dit was hier het geval voor de formule in B7.
• Functietoets F9 wordt de Calculate functietoets genoemd. In de Edit mode zet hij de geselecteerde referenties om naar hun resultaat.
• Een alternatieve werkwijze om formules door hun resultaat te vervangen is de volgende:
  1. Kopieer de formule naar het clipboard met de Copy knop.
  2. Plak de formule in dezelfde cel met het commando

     Edit, Paste Special...

     en stip in het Paste Special dialoogvenster Paste Values aan (zie infra).

3.7.4 Rijen verwijderen aan het einde van de tabel

Breng nu het aantal jaren in de tabel terug tot tien door de laatste twee jaren 1993-1994 te verwijderen. Dit verloopt vrij eenvoudig:

1. Selecteer de te verwijderen rijen van jaren 1993 tot 1994: sleep over het hoofd van de rijen 14 tot 15.
2. Verwijder deze rijen met het commando

Het werkblad heeft nu nog 10 jaren (1983-1992) (figuur 8).

Samengevat zijn de acties:

14:15:

Edit, Delete

figuur 8: Het werkblad 'Inkomsten en uitgaven' na het verwijderen van de jaren 1980-1982

3.8 Overzicht van het kopiëren en extrapoleren naar aangrenzende cellen

Het kopiëren en extrapoleren naar aangrenzende cellen is een zeer frequent voorkomende bewerking. Er zijn talrijke methoden om dit te realiseren:

• De klassieke copy and paste methode.
• Het slepen van de fill handle met de linkermuisknop en ingedrukte CTRL toets.
• Het slepen van de fill handle met de rechtermuisknop waardoor je commando's kan kiezen uit een snelmenu.
• De commando's uit het Edit, Fill submenu.

Deze methodes worden nu één na één grondiger bekeken.

3.8.1 Kopiëren en extrapoleren met de copy and paste methode

Een eerste, zeer algemene maar niet erg efficiënte werkwijze is de "klassieke" copy and paste methode:

1. Selecteer de te kopiëren cel.
2. Kopieer de celinhoud (formule) naar het clipboard met de Copy knop of het commando Edit, Copy.
3. Selecteer de cellen waarin de formule moet worden geplakt. In Excel mag de te kopiëren cel in deze selectie worden opgenomen, want het is toegelaten een cel op zichzelf te kopiëren.
4. Plak de inhoud van het clipboard (formule) in de geselecteerde cellen met de Paste knop, de enter toets of het commando Edit, Paste.

Deze klassieke methode is de meest algemene. Bij het kopiëren naar aangrenzende cellen zijn de andere methodes nochtans korter en dus efficiënter.

Opmerkingen:

• Bij de copy and paste methode kan je een paste range selecteren die vele malen groter is dan de copy range. Hierdoor wordt herhaald gekopieerd. De fill handle methode heeft deze mogelijkheid niet.
• Je hebt heel wat meer mogelijkheden bij het plakken met het commando Edit, Paste Special…. Je kan in het Paste Special dialoogvenster (figuur 9) de volgende plakbewerkingen kiezen:
  
  figuur 9: Het Paste Special dialoogvenster
  • Kies welk gedeelte van de celinhoud wordt geplakt: inhoud en vorm (All), enkel de inhoud maar niet de vorm (Formulas), enkel de resultaten, waarbij de formules tot (i.h.a. getal-) waarden worden omgezet (Values), enkel de vorm, waarbij de formules ongewijzigd blijven (Formats), of notities die je bij cellen kan aanbrengen (Comments), regels om de correctheid van de geplakte gegevens te controleren (Validation), en alles behalve de kaders (All except borders), die vaak verknoeid geraken bij het kopiëren.
  • Bepaal of de vroegere inhoud van de cellen waarin wordt geplakt moet worden vervangen door de inhoud van het clipboard (None), of moet worden opgeteld (Add), afgetrokken (Subtract), vermenigvuldigd (Multiply) of gedeeld (Divide) door de (numerieke) inhoud van het clipboard.
  • Geef aan dat de vroegere inhoud niet moet worden vervangen indien de inhoud van de corresponderende cel op het clipboard leeg is (Skip blanks).
  • Transponeer de inhoud van het clipboard bij het plakken (Transpose). Hierbij worden rijen en kolommen verwisseld.
  • Leg bij het plakken tussen documenten een verbinding tussen de documenten (Paste Link), zodat de formule in het client document (waarin wordt geplakt), automatisch wordt bijgewerkt, wanneer de waarde wordt gewijzigd waarheen wordt verwezen in het server document (waaruit werd gekopieerd).

3.8.2 Kopiëren en extrapoleren met de fill handle

Je kan de fill handle gebruiken om waarden en formules naar aangrenzende cellen te kopiëren of te extrapoleren. Je kan de volgende gevallen onderscheiden, die je kan uitproberen in één van de lege werkbladen van het werkboek:

• Selecteer één niet-lege cel en sleep de fill handle: De inhoud van de cel wordt gekopieerd, tenzij deze inhoud als deel van een datareeks (Data Series) kan worden geïnterpreteerd. Dit laatste is het geval bij datums, namen van dagen en maanden. Dan wordt de inhoud van de cel geëxtrapoleerd. Telkens wordt de eerstvolgende datum, naam van een dag of maand genomen.
• Selecteer één niet-lege cel en ctrl+sleep de fill handle: De inhoud van de cel wordt gekopieerd, tenzij deze inhoud een getal is. In dit laatste geval wordt hij geëxtrapoleerd. Dan wordt telkens de vorige waarde met 1 vermeerderd.
• Selecteer twee of meer aaneen grenzende niet-lege cellen en sleep de fill handle: De inhouden van de cellen worden geëxtrapoleerd wanneer ze getallen bevatten of als een datareeks kunnen worden geïnterpreteerd. De inhouden van cellen met tekst of formules wordt gekopieerd.
• Selecteer twee of meer aaneen grenzende niet-lege cellen en ctrl+sleep de fill handle: De inhoud van de cellen wordt gekopieerd.

Opmerkingen:

• Formules en tekst die niet als een datareeks kunnen worden opgevat zullen steeds worden gekopieerd.
• Bij het kopiëren met de fill handle van de inhoud van meerdere cellen wordt naar de geselecteerde range gekopieerd.

  Voorbeeld: vóór het kopiëren: A, B, C

  na het kopiëren: A, B, C, A, B, C, A, B

• Het extrapoleren van de inhoud van cellen met de fill handle gebeurt lineair. Indien de vooraf geselecteerde range drie of meer cellen bevat en de waarden hierin geen lineair verband vertonen, wordt in de extra cellen de best passende waarde volgens een lineair verband aangebracht.

  Voorbeeld: vóór het kopiëren: 1, 2, 9

  na het kopiëren: 1, 2, 9, 12, 16, 20, 24, 28, 32

  De inhoud van de oorspronkelijke cellen zal nooit worden gewijzigd bij deze werkwijze.

• Vereenvoudigd kan je stellen dat in het algemeen bij het kopiëren de ctrl toets wel en bij het extrapoleren niet ingedrukt wordt. Wanneer de oorspronkelijke range slechts één cel met één getal bevat is het echter juist omgekeerd!
• Bij het kopiëren of extrapoleren met de fill handle wordt het formaat mee gekopieerd. Je kan dit kopiëren van het formaat teniet doen met het commando

  Edit, Clear, Formats

• Het kopiëren en extrapoleren naar aangrenzende cellen is een zeer vaak voorkomende actie. Met de fill handle kan dit bijzonder vlot verlopen.
• Je kan een range die bestaat uit meerdere rijen of kolommen in één keer kopiëren of extrapoleren met de fill handle. Elke rij of kolom zal in functie van zijn aard worden gekopieerd of geëxtrapoleerd op de hierboven beschreven wijze.
• Wanneer je de fill handle naar beneden of naar rechts sleept wordt de range steeds uitgebreid in deze richtingen.
• Wanneer je de fill handle naar boven of naar links sleept tot voorbij de eerste cel van de range wordt de range eveneens uitgebreid in deze richtingen. Hierbij wordt de range gekopieerd of geëxtrapoleerd op de hierboven beschreven wijze.
• Wanneer je de fill handle naar boven of naar links sleept maar niet tot voorbij de eerste cel van de range wordt de range verkleind. De cellen die bij aanvang van de bewerking wél en op het einde van de bewerking niet tot de range behoorden worden leeggemaakt!
• Wanneer je in meer dan één richting wil kopiëren of extrapoleren moet je de bewerking voor elke richting herhalen.

3.8.3 Kopiëren en extrapoleren met de fill handle en een snelmenu

Je kan eveneens formules kopiëren naar onderstaande cellen door de fill handle te rechtsslepen. Bij het loslaten van de rechtermuisknop zal een snelmenu verschijnen, waarin je de uit te voeren bewerking kan kiezen. De commando's uit dit snelmenu zijn:

Copy Cells	Kopieer in de nieuwe cellen. Dit komt i.h.a. overeen met Ctrl+slepen met de fill handle.
Fill Series	Extrapoleer in de nieuwe cellen. Dit komt i.h.a. overeen met slepen met de fill handle.
Fill Formats	Kopieer enkel de formaten in de nieuwe cellen.
Fill Values	Kopieer in de nieuwe cellen en zet formules om naar hun getalwaarde.
Fill Days	Extrapoleer datums in de nieuwe cellen per dag.
Fill Weekdays	Extrapoleer datums in de nieuwe cellen per dag maar sla zondagen over.
Fill Months	Extrapoleer datums in de nieuwe cellen per maand.
Fill Years	Extrapoleer datums in de nieuwe cellen per jaar.
Linear Trend	Extrapoleer getallen lineair in de nieuwe cellen.
Growth Trend	Extrapoleer getallen exponentieel in de nieuwe cellen.
Series…	Extrapoleer m.b.v. het Series dialoogvenster (zie infra).

Opmerking:

• Deze werkwijze is iets trager maar veiliger dan het slepen van de fill handle met de linkermuisknop. Het snelmenu voorkomt immers dat een ongewenste kopieer- of extrapoleerbewerking wordt uitgevoerd. Daarenboven verloopt de bewerking sneller dan die met de Edit, Fill commando's.

3.8.4 Kopiëren en extrapoleren met commando's uit het Edit, Fill submenu

Voor het kopiëren en extrapoleren naar aangrenzende cellen kan je ook gebruik maken van commando's uit het Edit, Fill submenu. Deze commando's zijn:

Edit, Fill, Down	Kopieer de inhoud van de bovenste cel uit elke kolom naar de geselecteerde cellen eronder.
Edit, Fill, Right	Kopieer de inhoud van de linkse cel uit de rij naar de geselecteerde cellen rechts.
Edit, Fill, Up	Kopieer de inhoud van de onderste cel uit de kolom naar de geselecteerde cellen erboven.
Edit, Fill, Left	Kopieer de inhoud van de rechtse cel uit de rij naar de geselecteerde cellen links.
Edit, Fill, Across Worksheets	Kopieer de inhoud naar de corresponderende cellen van andere geselecteerde werkbladen. Hierbij moeten meerdere werkbladen geselecteerd zijn.
Edit, Fill, Series...	Extrapoleer de inhoud van de ingevulde cellen uit de selectie met het Series dialoogvenster.
Edit, Fill, Justify	Herschik tekst om hem in een tabel te plaatsen. Dit wordt vaak gebruikt bij vanuit een tekstverwerker ingevoerde lange teksten die in opeenvolgende cellen van één kolom staan, maar ver doorlopen voorbij de rechterkant van de kolom of het scherm. Je selecteert dan een range met de breedte van enkele kolommen en de teksten in de linkerkolom. De teksten worden nu herschikt in de eerste kolom, zodanig dat ze aan de rand van de laatste geselecteerde kolom worden afgebroken en in de volgende cel van de eerste kolom verder gezet. Er is een zeker gevaar dat op deze wijze lager staande niet-lege cellen worden overschreven.

Het Series dialoogvenster (figuur 10) kan met het commando Edit, Fill, Series…, en bij het rechtsslepen met de fill handle via het commando Series… in het snelmenu. Je hebt hierin de volgende opties:

figuur 10: Het Series dialoogvenster

• Extrapoleer de data in rijen (Series in Rows) of kolommen (Series in Columns)
• Voer een lineaire extrapolatie van datums uit (Date) zonder trend. Hierbij is Trend niet aangekruist. De waarde in de eerste cel blijft behouden. Elke volgende cel krijgt de waarde van de vorige cel vermeerderd met een stapwaarde, die bepaald wordt door de Date Unit (Day: volgende dag, Weekday: volgende weekdag – sla zondagen over, Month: zelfde dag in de volgende maand, Year: zelfde dag in het volgende jaar).
• Voer een lineaire extrapolatie uit (Linear) zonder trend. Hierbij is Trend niet aangekruist. De waarde in de eerste cel blijft behouden. Elke daaropvolgende cel wordt overschreven met de waarde van de vorige cel vermeerderd met de opgegeven stapwaarde (Step Value). Indien een stopwaarde is opgegeven (Stop Value), eindigt de datareeks zodra deze stopwaarde wordt overschreden.
• Voer een exponentiële extrapolatie uit (Growth) zonder trend. Hierbij is Trend niet aangekruist. De waarde in de eerste cel blijft behouden. Elke daaropvolgende cel wordt overschreven met de waarde van de vorige cel vermenigvuldigd met de opgegeven stapwaarde (Step Value). Indien een stopwaarde is opgegeven (Stop Value), eindigt de rij zodra deze stopwaarde wordt overschreden.
• Vul alleen lege cellen in volgens een lineair verband (AutoFill). Hierbij is Trend niet aangekruist. De waarden voor de nog niet ingevulde cellen worden berekend volgens een lineaire extrapolatie op basis van de reeds ingevulde waarden, maar de waarden van reeds vroeger ingevulde cellen blijven ongewijzigd. Dit komt overeen met het slepen van de fill handle.
• Vul alle waarden in volgens een lineair verband (Linear) met trend. Hierbij is Trend aangekruist. De beginwaarde en stapwaarde worden berekend uit de reeds ingevulde waarden. Alle cellen krijgen nieuwe waarden. Dit komt overeen met het rechtsslepen met de fill handle en het commando Linear Trend in het snelmenu.
• Vul alle waarden in volgens een exponentieel verband (Growth) met trend. Hierbij is Trend aangekruist. De beginwaarde en stapwaarde worden berekend uit de reeds ingevulde waarden. Alle cellen krijgen nieuwe waarden. Dit komt overeen met rechtsslepen met de fill handle en het commando Growth Trend in het snelmenu.

In het werkblad Datareeksen (figuur 11) wordt een overzicht gegeven van een aantal mogelijke combinaties van opties in het Series dialoogvenster.

figuur 11: Het werkblad 'Datareeksen'

3.9 Overzicht van het verwijderen en toevoegen van rijen, kolommen en ranges

Het verwijderen en toevoegen van rijen en kolommen heeft meer mogelijkheden dan reeds behandeld werden. Meer in het bijzonder kan je ook ranges verwijderen en toevoegen, waarbij cellen opschuiven. Ook bij het verplaatsen en kopiëren kunnen cellen opschuiven.

3.9.1 Rijen, kolommen en ranges verwijderen

De commando's die cellen, rijen en kolommen verwijderen bevinden zich in het Edit menu.

Het Edit menu bevat de volgende commando's:

Edit menu
Undo action / Redo action	Maak de laatst uitgevoerde actie ongedaan of voer de ongedaan gemaakte actie opnieuw uit.
Repeat action	Herhaal de laatst uitgevoerde actie.
Cut	Knip de geselecteerde cellen naar het clipboard.
Copy	Kopieer de geselecteerde cellen naar het clipboard.
Paste	Plak de inhoud van het clipboard in de geselecteerde cellen.
Paste Special…	Plak de inhoud van het clipboard in de geselecteerde cellen op de in het Paste Special dialoogvenster beschreven wijze.
Paste as Hyperlink	Plak een hyperlink naar het object op het clipboard in de geselecteerde cellen. Wanneer je deze cellen selecteert wordt dit object via de hyperlink geactiveerd.
Fill	Submenu, met commando's om de inhoud van een cel naar aangrenzende cellen te kopiëren of extrapoleren: Down, Right, Up, Left, Across Worksheets…, Series… en Justify.
Clear	Submenu met commando's om de geselecteerde cellen leeg te maken: All, Formats, Contents en Comments.
Delete…	Verwijder de geselecteerde range, rijen of kolommen en schuif de cellen eronder of links ervan op.
Delete Sheet	Verwijder de geselecteerde bladen.
Move or Copy Sheet…	Verplaats of kopieer de geselecteerde bladen.
Find…	Zoek naar een opgegeven waarde.
Replace…	Zoek naar een opgegeven waarde en vervang deze door een andere opgegeven waarde.
Go To…	Selecteer een opgegeven cel of range.
Links…	Beheer koppelingen.
Object	Wijzig een object.

Met het commando

kan je niet alleen vooraf geselecteerde rijen maar ook kolommen verwijderen. De rijen onder de verwijderde rijen of rechts van de verwijderde kolommen schuiven op en de referenties worden aangepast.

Met een variant op dit commando kan je de cellen in een range verwijderen:

1. Selecteer de te verwijderen range
2. Kies het commando

   Edit, Delete...

   In het Delete dialoogvenster (figuur 12) kan je nu kiezen of enkel de cellen in de range moeten worden verwijderd en de cellen uit corresponderende kolommen naar links (Shift cells left) of uit corresponderende rijen naar boven (Shift cells up) moeten opschuiven. Je kan ook kiezen om hele rijen (Entire row) of kolommen (Entire column) te verwijderen. In deze laatste gevallen zullen ook niet geselecteerde cellen worden verwijderd en volledige rijen of kolommen opschuiven. De aangegeven cellen worden verwijderd. Steeds worden de referenties aangepast.

figuur 12: Het Delete dialoogvenster

Opmerking:

• Er is een fundamenteel verschil tussen de commando's uit het Edit, Clear submenu en Edit, Delete. Met Edit, Clear worden cellen leeggemaakt, maar de cellen blijven allemaal op hun plaats. Met Edit, Delete worden cellen verwijderd, waarbij de cellen eronder naar boven of rechts ervan naar links opschuiven.

3.9.2 Rijen, kolommen en ranges toevoegen

De commando's die cellen, rijen en kolommen toevoegen bevinden zich in het Insert menu.

Het Insert menu bevat de volgende commando's:

Insert menu
Insert Cells…	Voeg op de plaats van de geselecteerde range nieuwe cellen toe en schuif cellen naar onder of rechts op.
Insert Rows	Voeg op de plaats van de geselecteerde rijen nieuwe rijen toe en schuif rijen op naar onder.
Insert Columns	Voeg op de plaats van de geselecteerde kolommen nieuwe kolommen toe en schuif kolommen op naar rechts.
Insert Worksheet	Voeg links van het geselecteerde blad een nieuw werkblad toe.
Insert Chart…	Voeg links van het geselecteerde blad een nieuw chart blad toe.
Page Break	Voeg vóór de geactiveerde cel een page break toe, zodat deze cel de eerste cel van een nieuwe pagina wordt bij het afdrukken.
Function…	Plaats in de geactiveerde cel een functie via het Paste Function dialoogvenster.
Name	Submenu met commando's om namen te definiëren,te beheren en te gebruiken: Define…, Paste…, Create…, Apply… en Label….
Comment	Voeg bij de geactiveerde cel een commentaar toe.
Picture	Submenu met commando's om op de plaats van de geselecteerde range een figuur toe te voegen: Clip Art…, From File…, AutoShapes, Organization Chart, Word Art… en From Scanner.
Map…	Voeg op de plaats van de geselecteerde range een landkaart toe.
Object…	Voeg op de plaats van de geselecteerde range een object toe.
Hyperlink…	Voeg in de geactiveerde cel een hyperlink toe.

Met het commando

kan je nieuwe lege rijen toevoegen. De vooraf geselecteerde rijen en de rijen eronder schuiven op naar onder. Op de vrijgekomen plaats komen de nieuwe lege rijen. Alle referenties worden aangepast zodat ze naar de cellen met dezelfde inhoud verwijzen als voor het toevoegen.

Met het commando

kan je nieuwe lege kolommen toevoegen. De vooraf geselecteerde kolommen en de kolommen rechts ervan schuiven op naar rechts. Op de vrijgekomen plaats komen de nieuwe lege kolommen. Alle referenties worden aangepast zodat ze naar de cellen met dezelfde inhoud verwijzen als vóór het toevoegen.

Met een variant op dit commando kan je cellen in een range toevoegen:

1. Selecteer de range waar cellen moeten worden toegevoegd.
2. Kies het commando

Insert, Cells...

3. In het Insert dialoogvenster (figuur 13) kan je nu kiezen of enkel de cellen op de plaats van de geselecteerde range moeten opschuiven (en de corresponderende cellen rechts ervan of eronder), en of het opschuiven naar rechts (Shift cells right) of naar onder (Shift cells down) moet gebeuren. Je kan ook kiezen om hele rijen (Entire row) of kolommen (Entire column) toe te voegen. In dit laatste geval zullen ook op niet geselecteerde plaatsen cellen worden toegevoegd en volledige rijen of kolommen opschuiven. Steeds worden de referenties aangepast.

figuur 13: Het Insert dialoogvenster

Opmerking:

• Wanneer je een range selecteert en daarna het commando Insert, Rows kiest, zullen rijen worden toegevoegd alsof alle rijen waartoe de range behoorde waren geselecteerd. Met het commando Insert, Columns zullen op analoge wijze kolommen worden toegevoegd alsof alle kolommen waartoe de range behoorde waren geselecteerd. Dit komt overeen met de Entire row en Entire column opties in het Insert dialoogvenster.

3.9.3 Cellen toevoegen bij het verplaatsen en kopiëren

Tot slot bestaat de mogelijkheid om bij het plakken in een cut and paste of copy and paste bewerking de cellen waarin geplakt wordt te laten opschuiven. Dit komt neer op een Insert bewerking gevolgd door een Paste bewerking en wordt dan ook Insert Paste bewerking genoemd. De commando's Insert, Cut Cells... of Insert, Copied Cells... vervangen Insert Cells... wanneer geplakt kan worden. Indien nodig wordt in een Insert Paste dialoogvenster gevraagd of cellen naar onder of naar rechts moeten worden opgeschoven.

De werkwijze, waarbij van het clipboard wordt gebruik gemaakt, omvat vier stappen:

1. Selecteer de te knippen of te kopiëren cellen.
2. Kies de Cut of Copy knop of het commando

Edit, Cut of Edit, Copy

3. Selecteer de cellen waarin geplakt moet worden.
4. Voeg cellen toe en plak met het commando

   Insert, Cut Cells... of
   Insert, Copied Cells...

   en geef indien gevraagd in het Insert Paste dialoogvenster (figuur 14) aan of cellen naar onder of naar rechts moeten worden opgeschoven.

figuur 14: Het Insert Paste dialoogvenster

Opmerkingen:

• Wanneer bij een Cut bewerking de cellen waarin zal worden geplakt volledig onder of volledig rechts van de oorspronkelijke cellen vallen, zullen de oorspronkelijke cellen worden verwijderd en zal worden geplakt zonder Insert Paste dialoogvenster. Dit komt neer op het verwisselen van alle celinhouden tussen de Cut- en de Paste-range, die in dit geval een rechthoek vormen.
• In de andere gevallen (Copy and Insert Paste... of Cut and Insert Paste... waarbij de bestemming niet in dezelfde rijen of kolommen valt als de geknipte cellen) wordt steeds in het Insert Paste dialoogvenster gevraagd waarheen cellen moeten worden opgeschoven en zullen de geknipte cellen wel worden leeggemaakt, maar niet verwijderd. De referenties in de opgeschoven cellen worden steeds aangepast.

Bewerkingen met hetzelfde resultaat kunnen ook met de muis gebeuren:

1. Selecteer de te verplaatsen of te kopiëren cellen.
2. Wijs met de muis de rand van de geselecteerde cel aan. De mouse pointer neemt nu de gedaante aan van een pijl i.p.v. een kruis. Druk de shift toets in om te verplaatsen. Druk de shift en ctrl toetsen om te kopiëren (er verschijnt dan een plusteken naast de mouse pointer). Sleep de muis naar zijn bestemming. Een grijze lijn, aan weerszijden begrensd door een korter grijs lijntje, duidt aan waar de cellen zullen worden tussengevoegd (drag). Laat de ingedrukte muisknop los en daarna ook de shift (en eventueel) ctrl toets. De celinhoud wordt op zijn nieuwe plaats gezet (drop). Bij het verplaatsen worden celinhouden verwisseld wanneer de oorspronkelijke cellen en de bestemming in dezelfde rijen of kolommen liggen, juist zoals bij de clipboard methode.

Opmerking:

• Bij het verplaatsen kan je bij de cut and insert paste methode uit de aanwezigheid van het Insert Paste dialoogvenster afleiden of celinhouden zullen worden verwisseld of opgeschoven. Bij de drag and drop methode kan je het onderscheid zien door een andere gedaante van de grijze lijn (horizontaal bij het verwisselen van celinhouden, korter en verticaal bij het opschuiven). Meestal zal men bij het verplaatsen celinhouden willen verwisselen.

Je kan ook rechtsslepen. In dit geval verschijnt bij het loslaten van de muis een snelmenu met daarin de verschillende mogelijkheden:

Move Here	Verplaats de cellen naar deze range.
Copy Here	Kopieer de cellen naar deze range.
Copy Here as Values Only	Kopieer de cellen naar deze range en vervang formules door hun waarden.
Copy Here as Formats Only	Kopieer enkel de formaten naar deze range.
Link Here	Plaats in deze range een referentie naar de oorspronkelijke cellen.
Create Hyperlink Here	Plaats in deze range een hyperlink naar de oorspronkelijke cellen, zodat je, wanneer je hier klikt, naar de oorspronkelijke cellen springt.
Shift Down and Copy	Kopieer de cellen naar deze range en schuif de cellen die hier stonden op naar onder.
Shift Right and Copy	Kopieer de cellen naar deze range en schuif de cellen die hier stonden op naar rechts.
Shift Down and Move	Verplaats de cellen omlaag naar deze range en schuif de cellen die hier stonden en de tussenliggende cellen op naar boven (zodat ze de plaats van de verplaatste cellen innemen).
Shift Right and Move	Verplaats de cellen rechts naar deze range en schuif de cellen die hier stonden en de tussenliggende cellen op naar links (zodat ze de plaats van de verplaatste cellen innemen).
Cancel	Hef de actie op.

Juist zoals bij andere bewerkingen is de muisbewerking hier sneller. De mogelijkheid om de juiste bewerking te kiezen bij het gebruik van de rechtermuisknop voorkomt mogelijke fouten.

Ook bij het kopiëren in naburige cellen met de fill handle kan je de shift toets ingedrukt houden, waardoor cellen naar onder of naar rechts zullen opschuiven.

Wanneer je met de fill handle een range verkleint terwijl je de shift toets ingedrukt houdt, zullen de betreffende cellen niet leeggemaakt, maar verwijderd worden. De eronder liggende cellen of de cellen rechts ervan schuiven op.

Hieronder volgt een overzicht van de muisbewerkingen met daarbij de overeenkomstige commando's:

sleep range	cut and paste	verplaats range (cellen schuiven niet op)
shift+sleep range	cut and insert paste	verplaats range (cellen schuiven op of worden verwisseld)
ctrl+sleep range	copy and paste	kopieer range (cellen schuiven niet op)
shift+ctrl+sleep range	copy and insert paste	kopieer range (cellen schuiven op)
sleep fill handle (vergroten)	autofill series	breid selectie uit (extrapoleer lineair)
ctrl+sleep fill handle (vergroten)	fill down / fill right	breid selectie uit (kopieer)
shift+sleep fill handle (vergroten)		voeg cellen toe (cellen schuiven op)
sleep fill handle (verkleinen)	clear	maak deel selectie leeg
shift+sleep fill handle (verkleinen)		verwijder cellen (cellen schuiven op)

3.10 Gevolgen voor referenties in formules bij het verplaatsen, kopiëren en verwijderen van cellen

Je kan je afvragen wat er gebeurt met referenties indien de inhoud van cellen wordt gewijzigd. Bij een gewone invul- of editeerbewerking en bij het leegmaken van cellen is er niets aan de hand, maar bij het toevoegen, verplaatsen, kopiëren en verwijderen van cellen moet je enkele zaken in acht nemen. Je zal hier voor elk van deze bewerkingen een antwoord krijgen op drie vragen:

• Wat gebeurt er met referenties in de cellen die de bewerking ondergaan?
• Wat gebeurt er met referenties naar de oorspronkelijke plaats van de cellen die werden bewerkt?
• Wat gebeurt er met referenties naar de plaats waarheen cellen werden gekopieerd of verplaatst?

3.10.1 Gevolgen voor referenties bij het toevoegen van cellen

Bij het toevoegen worden alle referenties aangepast zodat ze naar de cellen met dezelfde inhoud verwijzen als vóór het toevoegen.

Illustreer dit door in het werkblad Inkomsten en uitgaven de tabel van de jaren 1983-1992 in A4:E13 met twee rijen uit te breiden. Voeg de nieuwe rijen toe in het midden tabel (tussen 1990 en 1991).

12:13

Insert, Rows

Vanaf rij 12 schuiven alle cellen twee rijen omlaag. De volgende wijzigingen treden onder meer op:

vóór toevoegen:		na toevoegen:
B12:	=E11	B14:	=E10
E12:	=B12+C12–D12	E14:	=B14+C14–D14
D14:	=SUM(D4:D13)	D16:	=SUM(D4:D15)

Enkel de formule in B14 is fout, maar na het extrapoleren met de fill handle van de formules in A11:B11 naar A11:B15 en in E11 naar E11:E15, zal deze formule ook correct zijn (nl. =E13).

3.10.2 Gevolgen voor referenties bij het verplaatsen van celinhouden

Bij het verplaatsen worden alle referenties aangepast zodat ze naar de cellen met dezelfde inhoud verwijzen als vóór het verplaatsen. Wanneer bij het verplaatsen cellen worden overschreven, zullen directe of indirecte referenties naar deze overschreven cellen door de #REF! foutmelding worden vervangen.

Illustreer dit door de inkomsten en uitgaven in de jaren 1993 en 1994 in C14:D15 te slepen (verplaatsen) naar C12:D13. De volgende wijzigingen treden onder meer op:

vóór verplaatsen:		na verplaatsen:
E12:	=B12+C12–D12	E12:	=B12+#REF!–#REF! (resultaat: #REF!)
E14:	=B14+C14–D14	E14:	=B14+C12–D12
D16:	=SUM(D4:D15)	D16:	=SUM(D4:D13)

De formule in E12 verwijst naar twee cellen (C12 en D12) die overschreven zijn. Er verschijnt een #REF! foutmelding in deze cel en in alle cellen die direct of indirect naar E12 refereren. De formules in E14 en D16 worden aangepast zodat ze nog steeds naar de cellen met dezelfde inhoud als vóór het verplaatsen verwijzen. Het is echter de bedoeling dat ze naar de later eventueel nieuw ingevoerde waarden in C14, D14 en D15 verwijzen. Dit zal niet gebeuren. Deze verplaatsbewerking is daarom niet aangewezen.

Je kan de vorige toestand herstellen met de Undo knop of het commando Edit, Undo Drag and Drop.

3.10.3 Gevolgen voor referenties bij het kopiëren van celinhouden

Bij het kopiëren zullen referenties in het algemeen niet worden aangepast. Ze blijven verwijzen naar de oorspronkelijke cellen. Referenties naar cellen die bij het kopiëren worden overschreven zullen evenmin veranderen.

Illustreer dit door de inkomsten en uitgaven in de jaren 1993 en 1994 in C14:D15 te Ctrl+slepen (kopiëren) naar C12:D13. De volgende wijzigingen treden onder meer op:

vóór kopiëren:		na kopiëren:
E12:	=B12+C12–D12	E12:	=B12+C12–D12
E14:	=B14+C14–D14	E14:	=B14+C14–D14
D16:	=SUM(D4:D15)	D16:	=SUM(D4:D15)

Dit zijn steeds de gewenste resultaten.

3.10.4 Gevolgen voor referenties bij het verwijderen van cellen

Het verwijderen van cellen betekent niet dat de cellen worden leeggemaakt. Ze worden daarentegen effectief verwijderd, waarbij andere cellen opschuiven. Alle referenties zullen worden aangepast, maar referenties naar de verwijderde cellen zullen vaak in een foutmelding resulteren.

Illustreer dit door in het werkblad met de tabel van de jaren 1983-1994 in A4:E15 de jaren 1983-1984 (rijen 4:5) te verwijderen.

4:5:	Edit, Delete

Vanaf rij 4 schuiven alle cellen twee rijen omhoog. De volgende wijzigingen treden onder meer op:

vóór verwijderen:		na verwijderen:
B6:	=E5 (resultaat: 1000)	B4:	=#REF!
E6:	=B6+C6–D6	E4:	=B4+C4–D4
B16:	=B4	B14:	=#REF!
D16:	=SUM(D4:D15)	D14:	=SUM(D4:D13)

Directe en indirecte referenties naar cellen in de verwijderde rijen worden door een #REF! foutmelding vervangen. Je kan dit oplossen door de oorspronkelijke getalwaarde van het resultaat in B6 (1000) in te typen en de formule in B14 te wijzigen in =B4.

De SUM en AVERAGE formules worden correct aangepast bij het verwijderen van cellen, al is de oorspronkelijk gerefereerde cel D4 verwijderd. Omdat het argument een range is, wordt het niet verwijderde gedeelte van de range als argument overgehouden, wat juist zoals gewenst is.